Αιρετικές Ιστορίες

Αιρετικές Ιστορίες / Απρίλιος 2007 - φ.56

    
ΤΟ ΝΕΟ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
 
          Η Οθωμανική αυτοκρατορία έφτασε στον κολοφώνα της ακμής της στα τέλη του 17ου αιώνα, όταν κυρίαρχη ολόκληρης της ανατολικής Μεσογείου, προσπάθησε να κατακτήσει την πρωτεύουσα της γειτονικής αυτοκρατορίας των Αψβούργων. Διαδέχθηκε τη Βυζαντινή αυτοκρατορία, και εκτεινόταν σε Ευρώπη, Ασία και Αφρική.
    
Η αποτυχία της πολιορκίας της Βιέννης όμως, η σταδιακή παρακμή της αυτοκρατορίας, η οποία επισφραγίσθηκε από ήττες όπως αυτή του ρωσοτουρκικού πολέμου το 1774, και η βαθμιαία αυτονομία ή ανεξαρτητοποίηση μεγάλων τμημάτων της ευρωπαϊκής κυρίως επικράτειας της, συνέτειναν στο χαρακτηρισμό της ως ΄΄ μεγάλου ασθενούς΄΄.
 
Οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής, Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία και Αυστρία, αναλόγως των συμφερόντων τους, υποδαύλιζαν, ή συνέδραμαν στην άγρια καταστολή των εθνικιστικών εξεγέρσεων που συγκλόνιζαν την περιοχή σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Η ακεραιότητα ή η διάλυση της αυτοκρατορίας, ονομάστηκε ανατολικό ζήτημα, ένα ζήτημα το οποίο επρόκειτο να τίθεται επί τάπητος συνεχώς μέχρι τη λήξη του Ά Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος επέφερε τη διάλυση των μεγάλων ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών, μεταξύ αυτών και της οθωμανικής.
 
            Η κατάσταση όπως διαμορφώθηκε μετά τον Ά Παγκόσμιο πόλεμο σίγουρα δεν ήταν ιδανική. Έγιναν αναγκαστικές ανταλλαγές πληθυσμών, χαράχτηκαν νέα σύνορα, δημιουργήθηκαν νέες κρατικές οντότητες, οι οποίες προσπάθησαν να γίνουν εθνικά ομοιογενείς, προσπαθώντας να ανταποκριθούν στο μύθο του έθνους-κράτους,  χωρίς πάντοτε να το καταφέρουν.
 
Τα σύνορα στη βαλκανική χερσόνησο παγιώθηκαν για αρκετά χρόνια, ενώ αντίθετα στη Μέση Ανατολή παρέμειναν ρευστά, καθώς οι περιοχές παρέμειναν υπό αγγλική ή γαλλική κηδεμονία. Ακριβώς μετά τον πόλεμο άρχισε η μαζική εγκατάσταση Εβραίων εποίκων στην Παλαιστίνη, ειρηνικά αρχικά, με σταδιακά αυξανόμενες αντιδράσεις των Αράβων κατοίκων αργότερα.
 
Τότε δημιουργήθηκε και το πρόβλημα του κουρδικού πληθυσμού, ο  οποίος μετά τη χάραξη των συνόρων βρέθηκε μοιρασμένος ανάμεσα σε 4 κράτη. Ετερογενείς εθνικά και θρησκευτικά πληθυσμοί βρέθηκαν να συνυπάρχουν στην κρατική οντότητα του Ιράκ, της πιο πλούσιας σε πετρέλαιο επαρχίας της παλιάς αυτοκρατορίας. Ο αραβικός εθνικισμός πληγώθηκε από τις κενές υποσχέσεις των Συμμάχων για πλήρη ανεξαρτησία, οι συνέπειες θα φανερώνονταν αργότερα.
 
            Μετά τον ΄Β Παγκόσμιο Πόλεμο, το σημαντικότερο πρόβλημα της περιοχής υπήρξε βέβαια η δημιουργία του κράτους του Ισραήλ, ο αραβικός εθνικισμός φούντωσε, και έγιναν 3 αποτυχημένοι πόλεμοι εναντίον του νέου κράτους.
 
 Ένταση χωρίς πολεμικές συρράξεις υπήρχε και στα Βαλκάνια, ανάμεσα στις κομμουνιστικές χώρες και την Ελλάδα, η οποία βρέθηκε, εξαιτίας του Κυπριακού, κάμποσες φορές στα πρόθυρα του πολέμου με την Τουρκία.
 
Γενικά όμως οι μεγάλες δυνάμεις ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, στα πλαίσια της ψυχροπολεμικής τους τακτικής, κρατούσαν σε χαμηλό επίπεδο τις εντάσεις που υπέβοσκαν εν υπνώσει. Η όλη κατάσταση άλλαξε άρδην, αμέσως μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού μπλοκ.
 
Ο πρώτος μεταψυχροπολεμικός πόλεμος έλαβε χώρα στο Ιράκ, όπου ο μεγαλομανής Σαντάμ, θεωρώντας δεδομένη την απραξία των Αμερικανών, συμμάχων του άλλωστε στον πόλεμο με το Ιράν, εισέβαλε στο Κουβέιτ, ισχυριζόμενος ότι αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της ιρακινής επικράτειας. Οι ΗΠΑ αντέδρασαν και το αποτέλεσμα ήταν ο πρώτος πόλεμος του Κόλπου.
 
Η παρουσία δυτικών στρατευμάτων στην περιοχή οδήγησε στην αντίδραση των φανατικών μουσουλμάνων, οι οποίοι έμπειροι και οπλισμένοι από τον πόλεμο του Αφγανιστάν εναντίον των Σοβιετικών, έθεσαν ως στόχο πλέον τη Δύση. Στα Βαλκάνια αντίστοιχα η πολυεθνική, πολυθρησκευτική Γιουγκοσλαβία μην αντέχοντας τους εθνικιστικούς κλυδωνισμούς διαλύθηκε, αναδεικνύοντας για άλλη μια φορά την περιοχή σε σημείο παγκόσμιας έντασης.
 
Το κράτος του Ισραήλ, υποστηριζόμενο πλέον πλήρως από την αμερικανική πολιτική, η οποία δε χρειαζόταν να τηρεί τις ισορροπίες απέναντι στους Άραβες,  καταπίεσε ακόμη περισσότερο τους Παλαιστινίους, γεγονός που οδήγησε σε 2 Ιντιφάντες, και σε απεγνωσμένες επιθέσεις αυτοκτονίας. Η προσπάθεια του να περιχαρακώσει τα σύνορα του με το τείχος που κτίζει, δε φαίνεται να αποδίδει.  
 
            Σήμερα η αποσταθεροποίηση της περιοχής έχει πλέον παγιωθεί με την έκρυθμη κατάσταση η οποία επικρατεί στο Ιράκ. Η Τουρκία νιώθει ότι απειλείται από την ύπαρξη ενός κουρδικού κρατιδίου στο μαλακό της υπογάστριο, και απειλεί με ένοπλη επέμβαση εάν αυτό εκδηλώσει αλυτρωτικές βλέψεις για να ενώσει τους κουρδικούς πληθυσμούς.
 
Η ακεραιότητα της ιρακινής επικράτειας αποδεικνύεται ακόμη δυσκολότερη καθώς οι Σιίτες του νότου φαντασιώνονται μια ένωση με το Ιράν. Αντίστοιχα στην Παλαιστίνη η μουσουλμανική Χαμάς κερδίζει τις εκλογές, ενώ το αδιάλλακτο ισραηλινό καθεστώς εισβάλλει στο Λίβανο. Στα Βαλκάνια τέλος, επικρατεί και πάλι ένταση, καθώς σύντομα κρίνεται το μέλλον του Κοσόβου.
 
            Σε λίγα χρόνια θα κλείσει ένας αιώνας από την διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Είναι φανερό πλέον ότι το ανατολικό ζήτημα δεν επιλύθηκε με τη διάλυση της. Οι κρατικές οντότητες που τη διαδέχθηκαν κληρονόμησαν πάμπολλα προβλήματα, εν μέρει λόγω της στρατηγικής θέσης της περιοχής, και της πολιτικής άμεσης ή έμμεσης επέμβασης άλλων δυνάμεων, και εν μέρει εξαιτίας των πληθυσμών οι οποίοι προσκολλημένοι σε ένα εθνικιστικό όραμα του 19ου αιώνα, είναι πλέον πεπεισμένοι ότι δεν μπορούν να συνυπάρξουν με λαούς με τους οποίους συμβίωναν αιώνες.
 
Θα ήταν χρήσιμο ίσως να διδαχτούμε από το παρελθόν, έτσι ώστε να μην οδηγήσουμε σε περισσότερες συμφορές τη βασανισμένη αυτή περιοχή.