12152017Παρ
ΕνημέρωσηΠεμ, 09 Νοε 2017 11am

Η Σύριγγα του Πάνα

Φύλλο 111 - Ιούνιος - Ιούλιος 2012

Ο Δαρβίνος, οι δεινόσαυροι και οι εκλογές της 17 Ιούνη.

Ο Μέγας μπάρμπα Κάρολος (Δαρβίνος) μας άνοιξε τα μάτια σε πολλά θέματα που τάραξαν την επιστημονική κοινότητα αλλά και ολόκληρο τον κόσμο. Παρά το τεράστιο βήμα που η ανθρωπότητα έκανε με αυτόν δεν είχε δίκιο στα πάντα.

Δεν θα μπω σε κουβέντα για τον Δαρβίνο και σε τι είχε δίκιο και τι όχι. Θα περιοριστώ να πω ότι κατά την γνώμη μου σήμερα διαστρεβλώνεται σε βασικές του θέσεις και κυρίως στη βασικότερη ότι ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης. Αλλά αυτό είναι θέμα άλλου κειμένου.

 

Εδώ με ενδιαφέρει κυρίως ένα θέμα στο οποίο έχει προταθεί ότι ο Δαρβίνος είχε λάθος ή τουλάχιστον ότι υπάρχει και εναλλακτική πορεία των διαδικασιών στη Φύση.

 

Έλεγε λοιπόν ο Δαρβίνος ότι με την πάροδο χιλιάδων ή εκατομμυρίων ετών η συσσώρευση μικρών ανεπαίσθητων αλλαγών οδηγεί σε τόσο μεγάλη διαφοροποίηση όπου μιλάμε για έναν εντελώς διαφορετικό οργανισμό. Αυτή πολύ απλουστευτικά ήταν για το Δαρβίνο η διαδικασία εμφάνισης νέων ειδών. Ο όρος στη βιολογική αργκό είναι «ειδογένεση».

 

Να το πω πιο πρακτικά με ένα χτυπητό (και άρα ψεύτικο) παράδειγμα. Ο Δαρβίνος θεωρούσε ότι από τον χερσαίο, τετράποδο πρόγονο των φαλαινών θα περνούσαμε από όλες τις ενδιάμεσες μορφές με σταδιακή μετατροπή των άκρων σε πτερύγια και ουρά, επιμήκυνση του σώματος κ.λ.π. Θεωρούσε δηλαδή ότι η εξέλιξη περιλαμβάνει βαθμιαίες μεταβολές από ένα είδος σε ένα άλλο.

 

Στην πράξη όμως ελάχιστες είναι αυτές οι περιπτώσεις. Βλέπουμε μια σταθερή μορφή για πολλά χρόνια (η μέση ηλικία κάθε είδους είναι περίπου 5-10 εκατομμύρια έτη) και σε νεότερα γεωλογικά στρώματα βρίσκουμε απολιθώματα συγγενικών μορφών αλλά με αρκετά διαφοροποιημένα χαρακτηριστικά. Αλλιώς διατυπωμένο, στο «αρχείο» των απολιθωμάτων ο κανόνας είναι μακρόχρονη στάση ακολουθούμενη από εξελικτικά άλματα και όχι η βαθμιαία μεταβολή που προέβλεψε ο Δαρβίνος.

 

Την παρατήρηση αυτή τεκμηρίωσαν δυο σημαντικοί παλαιοντολόγοι, οι Gould και Eldredge το 1972. Ονόμασαν τη μακρόχρονη διατήρηση μιας κατάστασης στάση. Σπάνια και πολύ γρήγορα σε (γεωλογικό) χρόνο γεγονότα και αλλαγές, οδηγούν από τη στάση σε μια νέα ισορροπία των πραγμάτων και νέες μορφές. Επειδή η σταθερότητα διακόπτεται μόνο από ταχείες (γεωλογικά) στιγμές αλλαγής ονόμασαν τη θεωρίας τους «εστιγμένες ισορροπίες».

 

Η δική μου ερμηνεία που δικαιώνει εν μέρη το Δαρβίνο είναι ότι κατά τα μεγάλα διαστήματα που στο γεωλογικό αρχείο εμείς τα «διαβάζουμε» ως στάση οι οργανισμοί δεν παύουν να εξελίσσονται (βαθμιαία όπως είπε ο Δαρβίνος) και να συσσωρεύουν τυχαίες αλλαγές. Όταν υπάρξει αφορμή από κάποιο σημαντικό γεγονός (π.χ. ορογένεση, κλείσιμο ή άνοιγμα μιας θάλασσας, σημαντική κλιματική μεταβολή) μόνο μέρος του πληθυσμού θα έχει συσσωρεύσει τις αλλαγές εκείνες που θα του επιτρέψουν την επιβίωση στη νέα κατάσταση. Αυτή ασφαλώς θα απαιτεί ιδιαίτερες προσαρμογές: παχύτερη γούνα, μικρότερα ή διαφορετικά άκρα,  μεγαλύτερα ή διαφορετικά δόντια κ.λ.π. και θα ευνοήσει το μέρος του πληθυσμού εκείνο που οι τυχαίες αλλαγές έχουν «προετοιμάσει» για αυτή την αλλαγή.

 

Τη διαδικασία αυτή της συσσώρευσης ποσοτικών αλλαγών που μετά από ένα κατώφλι μετατρέπονται σε ποιοτικές αλλαγές περιέγραψε ο άλλος μεγάλος Κάρολος (τώρα εννοώ τον Μαρξ...) Το πιο απλό παράδειγμα μεταβολής της ποσοτικής αλλαγής σε ποιοτική μπορούμε να το δούμε με την ψύξη του νερού. Ψύχοντας το νερό βαθμό βαθμό δεν θα δούμε σημαντικές αλλαγές πέραν της θερμοκρασίας του. Μόλις περάσομε όμως από τον 1 βαθμό στους μηδέν, το νερό θα γίνει από υγρό, στερεό με τελείως διαφορετικές ιδιότητες.

 

Να επιστρέψουμε στον υποθετικό μας πληθυσμό. Προφανώς αφού οι αλλαγές που υφίσταται με την πάροδο του χρόνου το γενετικό υλικό είναι τυχαίες, μέρος μόνο του πληθυσμού θα είναι «προετοιμασμένο» π.χ. για πιο κρύο περιβάλλον ενώ ένα άλλο μέρος θα είναι «προετοιμασμένο» για ένα θερμότερο περιβάλλον. Αν η αλλαγή είναι προς ένα πιο κρύο περιβάλλον θα επιβιώσει μόνο η πρώτη κατηγορία  από τον υποθετικό πληθυσμό μας (και θα αναπτύξει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της δίνοντας γέννηση σε μια νέα μορφή) ενώ η δεύτερη θα εξαφανιστεί. Το «αποτύπωμα» που θα διαβάσομε στο αρχείο των απολιθωμάτων θα δείχνει ένα άλμα από την προγονική στη νέα μορφή.

 

Κάθε μεταφορά έχει ασφαλώς αδυναμίες. Όμως η θεωρία των εστιγμένων ισορροπιών μου ταιριάζει γάντι στις σημερινές πολιτικές εξελίξεις.

Η Ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε φαινομενική πολιτική στάση τα τελευταία τριάντα χρόνια. Το σημαντικό γεγονός είναι η οικονομική κρίση. Η νέα μορφή που γεννιέται είναι μια κοινωνία χειραφετημένη και ενεργή. Το σίγουρο είναι ότι ο ιστορικός του μέλλοντος (κατά τον παλαιοντολόγο προηγουμένως) θα διακρίνει σαφώς διαφορετικές καταστάσεις πριν και μετά την οικονομική κρίση.

 

Όσο τραβάω την μεταφορά τόσο θα μπορώ να βρίσκω ομοιότητες (αλλά και προβλήματα). Σταματώ εδώ για να κάνει καθένας τις δικές του προεκτάσεις. Ας κρατήσομε όμως στο μυαλό μας ότι ζούμε σε έναν νέο κόσμο χωρίς δυνατότητα επιστροφής. Οι δεινόσαυροι, στη φύση, δεν μπορούν να αναστηθούν. Η κοινωνία διαφέρει από τη φύση στο ότι ο άνθρωπος ορίζει τις συνθήκες. Η επιστροφή ή όχι των δεινοσαύρων ή ακόμη και η εμφάνιση άλλων τεράτων στη θέση τους αφορά και εξαρτάται από τον καθένα μας.