12132017Τετ
ΕνημέρωσηΠεμ, 09 Νοε 2017 11am

Εστιάζοντας...

Αποδομώντας την ιδέα της προόδου

182526 10201145230614181 2085234119 n
exelixi
koudelka watch

Παιδί του διαφωτισμού η πρόοδος, υιοθετείται και εμπεδώνεται τον 19ο αιώνα και ενσωματώνεται στο φαντασιακό των σημερινών ανθρώπων. Η Hannah Arendt περιγράφει στο βιβλίο της «Περί βίας» ότι η ιδέα της προόδου ήταν άγνωστη τον 16ο, 17ο και 18ο αιώνα. Στις προθέσεις μου είναι η αποδόμηση της αντίληψης που έχει δημιουργηθεί στην κοινωνία μας για την πρόοδο.

 Του Γιάννη Μπίλλα

Υπάρχει μια κυρίαρχη αντίληψη για την πρόοδο, η οποία ορίζεται ουσιαστικά με μια ευθεία, ένα ευθύγραμμο σχήμα που οδηγεί στη διαρκή εξέλιξη των κοινωνιών, στη διαρκή ανάπτυξη της παραγωγής και της κατανάλωσης, συνδεδεμένο με την ιδέα της ευτυχίας.

 Αυτή η αντίληψη για την πρόοδο έχει σχεδόν εποικίσει το φαντασιακό των ανθρώπων των σημερινών κοινωνιών και υπέχει θέση θρησκείας για τους περισσότερους. Χωρίς την κριτική στην ιδέα της προόδου, κατά τη γνώμη μου, δεν μπορούμε να οδηγηθούμε σε άλλα νοήματα ζωής και σε άλλους τρόπους θέσμισης των κοινωνιών.

 

Πρόοδος-συντήρηση

 

Επηρεασμένος απ’ αυτή την οπτική, δυσκολευόμουν να τοποθετήσω τον εαυτό μου στο σχήμα πρόοδος- συντήρηση, μια και καλλιεργώ την γη περίπου όπως οι πρόγονοί μου, άρα τι είμαι, προοδευτικός ή συντηρητικός; Αν αναφερθώ στη γιαγιά ενός φίλου μου, η οποία του ζήτησε πριν πεθάνει να πάει στα κτήματα που τη θρέψαν για να τα «αποχαιρετήσει» όπως του είπε, πού θα εντάξουμε αυτή τη στάση των παλιότερων αγροτών απέναντι στη φύση, στην πρόοδο ή στη συντήρηση; Υπέχει θέση νοήματος στη ζωή της γιαγιάς αυτή «η αφελής αλλά στέρεη γνώση» των παλιών ανθρώπων της υπαίθρου ότι οι άνθρωποι εξαρτώνται άμεσα από το φυσικό περιβάλλον. Αν λοιπόν ορίσουμε το παράδειγμα της γιαγιάς ως δείγμα μιας κοινωνίας που απηχεί το χθες, θα πρέπει να ορίσουμε και τον σημερινό τρόπο παραγωγής των αγροτών, οι οποίοι είναι εντελώς αλλοτριωμένοι σε σχέση με αυτό που παράγουν, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις που έχει στο περιβάλλον και στις επόμενες γενιές. Σύμφωνα με την ευθύγραμμη αντίληψη για την πρόοδο, θα πρέπει να ορίσουμε τη θέση της γιαγιάς ως σημείο συντήρησης και τον τρόπο καλλιέργειας της γης των σημερινών αγροτών ως σημείο προόδου.

 

Ubuntu

 

Ενα δεύτερο παράδειγμα αναντιστοιχίας με την αφήγηση της ιδέας της προόδου είναι η έννοια της αλληλεγγύης, αίτημα και πρόταγμα των ημερών μας. Ηθικά, υποτίθεται ότι οι σύγχρονες κοινωνίες, ως πιο προοδευτικές από τις προηγούμενες, εμπεριέχουν την αλληλεγγύη ως συστατικό τους στοιχείο. Είναι έτσι όμως;

 

Ubuntu λέγεται στη γλώσσα των φυλών της υποσαχάριας Αφρικής (Ζουλού, Μασάι κ.ά.) η αλληλεγγύη της κοινότητας. Ενας ανθρωπολόγος επισκέφθηκε την φυλή των Ζουλού (η φυλή των Ζουλού βρίσκεται σε πολύ δύσκολη κατάσταση), βρήκε μια ομάδα μικρών παιδιών και τους έβαλε ένα καλάθι με φρούτα σε ένα δέντρο απέναντί τους. Επειτα τους ζήτησε να τρέξουν και όποιο παιδάκι έφτανε πρώτο στο δέντρο, αυτό θα έπαιρνε όλα τα φρούτα. Δίνει λοιπόν το σύνθημα, τα παιδάκια πιάνονται χέρι χέρι, πηγαίνουν και κάθονται γύρω από το καλάθι και αρχίζουν να μοιράζονται τα φρούτα. Τους ρώτησε ο ανθρωπολόγος έκπληκτος, επηρεασμένος από το φαντασιακό «των προηγμένων κοινωνιών», γιατί αυτό και τα πιτσιρίκια τού απάντησαν Ubuntu, που σημαίνει στο εννοιολόγιο της γλώσσας των υποσαχάριων φυλών ότι, αν ένας από εμάς δεν είναι χαρούμενος, δεν μπορούμε να είμαστε και εμείς.

 

Αναφέρομαι σε αυτό το παράδειγμα για να δείξω ότι η κοινωνία των Ζουλού, παρ’ όλο που είναι όχι μόνο προκαπιταλιστική αλλά και προφεουδαρχική, διατηρεί την αλληλεγγύη των μελών της ως συστατικό της στοιχείο, μόνο που αυτό δεν βρίσκει αντίστοιχη θέση στην κρατούσα ιδέα της ευθύγραμμης προόδου. Δηλαδή, μια παλιότερη μορφή οργάνωσης της κοινωνίας διατηρεί την αλληλεγγύη, η οποία στις εξελιγμένες κοινωνίες είναι ζητούμενο. Μια και μιλάμε για την αλληλεγγύη, θέλω να αναφέρω ότι όσοι από εμάς, με οποιονδήποτε τρόπο, υπερασπιστήκαμε τις κοινότητες των Τσιάπας και τους Ζαπατίστας στο Μεξικό, υπερασπιστήκαμε και δείξαμε την αλληλεγγύη μας σε προκαπιταλιστικές μορφές οργάνωσης των εν λόγω κοινωνιών. Οι 420 από τις 570 κοινότητες των Τσιάπας λειτουργούν ακόμα και σήμερα με το εθιμικό δίκαιο, που σημαίνει προδικαιικές κοινωνίες. Βεβαίως, οι Ζαπατίστας και η διεθνής αλληλεγγύη «εμβολίασαν» τις κοινότητες των Τσιάπας και με άλλα στοιχεία, αλλά αυτό ουδόλως αναιρεί την αφήγησή μας για την αποδόμηση της ιδέας της προόδου.

 

Το δικαίωμα στην τεμπελιά

 

Θα αναφερθώ και σε ένα άλλο παράδειγμα από τη Γαλλική Επανάσταση, δανεισμένο από το βιβλίο του Πολ Λαφάργκ «Το δικαίωμα στην τεμπελιά». Οι επίσημες αργίες πριν από τη Γαλλική Επανάσταση με το παλιό καθεστώς, ουσιαστικά πριν από την επικράτηση της αστικής τάξης (η οποία σύμφωνα με την κυρίαρχη αντίληψη της εξέλιξης των κοινωνιών, ήταν πιο προοδευτική τάξη από τους φεουδάρχες που ανέτρεψε) ήταν 90 μέρες τον χρόνο, εκ των οποίων οι 52 ήταν οι επίσημες αργίες της Κυριακής και οι 38 θρησκευτικές αργίες. Δηλαδή, οι άνθρωποι το ¼ της ζωής τους το περνούσαν με σχόλη, με γλέντια και με άλλες κοινωνικές και ερωτικές σχέσεις. Ερχεται λοιπόν η νεοανερχόμενη αστική τάξη, η οποία, με πρόσχημα την αθεΐα και την εκκοσμίκευση, καταργεί τις 38 θρησκευτικές αργίες, ενώ ταυτόχρονα εφαρμόζει την εβδομάδα των 10 ημερών. Πίσω από το πρόσχημα της αθρησκίας, αντιλαμβανόμαστε ότι υποκρύπτονταν οι αυξημένες ανάγκες της παραγωγής των εργοστασίων τους.

 

Τα παραπάνω παραδείγματα αποδομούν την ιδέα της προόδου, η οποία ως ιστορική αφήγηση εξελικτικά ορίζεται κάπως έτσι: από την πρωτόγονη κοινωνία (για μερικούς ερευνητές ήταν και η κοινωνία της αφθονίας) περάσαμε στη δουλοκτητική κοινωνία, μετά στον φεουδαρχισμό, μετά στον καπιταλισμό και το επόμενο στάδιο που θα είναι ο σοσιαλισμός. Κομβικό στοιχείο της εξελικτικής πορείας των κοινωνιών αυτής της αφήγησης είναι ότι κάθε επόμενο στάδιο είναι και πιο προοδευτικό από το προηγούμενο. Ελεγε ο Μαρξ ότι ο καπιταλισμός εργάζεται με σιδερένια αναγκαιότητα προς αναπόφευκτα αποτελέσματα (τον σοσιαλισμό δηλαδή). Από εδώ πηγάζει και η σιγουριά ότι η Ιστορία εργάζεται υπέρ του διαφωτισμού, της ισότητας και της ατομικής ελευθερίας. Αυτό, κατά τον Κρίστοφερ Λας, ήταν η πηγή της μαρξιστικής αδιαφορίας και των επιγόνων του για την ηθικότητα των σκοπών και των μέσων, μια και γίνεται δεκτό οτιδήποτε επιταχύνει την προλεταριακή επανάσταση. Οπως θα προσέξατε, αυτή η φαταλιστική αισιοδοξία για την πρόοδο των κοινωνιών κατέστησε περιττούς τους δρώντες και τις προθέσεις τους. Οι πιστοί της προόδου νομίζουν ότι έχουν την Ιστορία με το μέρος τους.

 

Παραγωγισμός

 

Ας δούμε τώρα πού αλλού συναντιούνται ο φιλελευθερισμός με τον μαρξισμό. Οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν πως η πρόοδος θα γινόταν με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, άρα, αφού θα μεγαλώσει η πίτα, θα φάμε όλοι, ο δε μαρξισμός φαντασίωνε ότι με την απεριόριστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που θα περιέλθουν στην κατοχή της εργατικής τάξης (νομοτελειακά σχεδόν), θα μοιραστεί δικαιότερα ο πλούτος και η εργασία. Ο παραγωγισμός, λοιπόν, συνέχει και τις δύο θεωρίες. Αυτό είχε αποτέλεσμα να σαρωθούν άπειρες μικρές και μεγάλες αφηγήσεις ζωής και παραγωγής, μια πανσπερμία κοινοτήτων που διεκπεραίωναν παραγωγικά και διοικητικά τη ζωή τους, που ήταν μέρος του πλούτου της ανθρωπότητας. Οι επίγονοι του Μαρξ, επηρεασμένοι από αυτή την αφήγηση, κατέστρεψαν οποιαδήποτε προκαπιταλιστική μορφή οργάνωσης των κοινωνιών, μια που ο εξηλεκτρισμός της χώρας και η βαριά βιομηχανία αποτελούσαν την καρδιά και τους πνεύμονες του σοσιαλισμού (Β. Ι. Λένιν) και, για να μην ξεχνιόμαστε, επί Στάλιν, έγινε η βίαιη κολεκτιβοποίηση της αγροτιάς. Η αγροτική Σοβιετική Ενωση, πριν από την επανάσταση του 1917, ήταν οργανωμένη σε κοινότητες (τα αγροτικά κοινόβια Μιρ). Ο θεσμός των Μιρ ήταν μια μορφή αυτοοργάνωσης, μια πανάρχαια μορφή αγροτικής κοινοκτημοσύνης που λειτουργούσε με δημοκρατική συγκρότηση και αλληλέγγυα ευθύνη μεταξύ των μελών της από τον 11ο αιώνα και μετά, αδιαλείπτως. Το γεγονός ότι ο θεσμός των Μιρ κάλυπτε σε πολλές περιφέρειες το 60% του αγροτικού πληθυσμού, δείχνει πως ήταν κοινωνικά αποδεκτός.

 

Στην έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου το 1882, στον πρόλογό του ο Μαρξ και ο Ενγκελς προτρέπουν τους Ρώσους να ακολουθήσουν τη ρωσική παράδοση του κοινοτισμού, γιατί αυτός θα είναι ο γρηγορότερος και ασφαλέστερος δρόμος προς τον σοσιαλισμό (επιστολή του Μαρξ προς τους Ρώσους Μιχαϊλόφσκι και Βέρα Ζάζουλιτς).

 

Ο Μεσσιανισμός της προόδου

 

Αν στην εποχή του Μαρξ η μόλυνση του περιβάλλοντος και η περατότητα των φυσικών πόρων δεν ήταν τόσο εμφανής όσο στις μέρες μας, σήμερα δεν μπορούμε να αδιαφορούμε. Αυτό που φέρνει η ιδέα της αποανάπτυξης στη συζήτηση, είναι ότι η διαρκής ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων προσκρούει στην περατότητα των φυσικών πόρων. Ο Νικόλας Γκεοργκέσκου Ρόεγκεν γράφει ότι σε έναν πεπερασμένο πλανήτη δεν μπορούμε να μιλάμε για απεριόριστη ανάπτυξη.

 

Τέλος, χρειάζεται να αποδομηθούν και οι «πυλώνες» της προόδου και της διαρκούς ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, που δεν είναι άλλες από την επιστήμη και την τεχνολογία. Καλλιεργήθηκε και στις μέρες μας κατασκευάζεται διαρκώς ένας λανθάνων μεσσιανισμός της επιστήμης και της τεχνολογίας (παρά το κουρέλιασμά τους από το ατύχημα της Φουκουσίμα). Ο μεσσιανισμός αυτός καλλιεργεί την προσδοκία (πίστη μήπως;) ότι τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στο κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον, που είναι απόρροια πολιτικών, οικονομικών και φαντασιακών επιλογών των κοινωνιών, θα μας τα λύσει η επιστήμη και η τεχνολογία (μεταλλαγμένα τρόφιμα ως απάντηση στην πείνα, φτηνή και απεριόριστη ενέργεια με την υποσχόμενη διάσπαση του υδρογόνου και η ανακάλυψη του «σωματιδίου του Θεού» από το CERN).

 

Μια λέξη-έννοια επαναλαμβάνεται διαρκώς από το πολιτικό προσωπικό και τους τεχνικούς της εξουσίας στη χώρα μας: ανάπτυξη, ανάπτυξη, ανάπτυξη… Ενίοτε, δε, τη βαπτίζουν βιώσιμη, αειφόρο, πράσινη ανάπτυξη. Αν επιλέξαμε τον όρο αποανάπτυξη, το κάναμε συνειδητά γιατί θέλουμε να πλήξουμε το κεντρικό φετίχ αυτής της κοινωνίας, να αποδομήσουμε το εννοιολογικό υπόστρωμα του καπιταλισμού και να αποαποικίσουμε το κεντρικό φαντασιακό του ανθρωπολογικού τύπου του καπιταλισμού, που είναι η πρόοδος μέσω της ανάπτυξης και της κατανάλωσης με τη χρήση της επιστήμης και της τεχνολογίας.

 

Πρώτη Δημοσίευση:   Εφημερίδα Συντακτών 31/03/2013

 

 

Σ.Σ. Η Μηνιαία Εφημερίδα «Πυξίδα της Πόλης» η Συλλογικότητα για το Εναλλακτικό κι Αλληλέγγυο εμπόριο TERRA VERDE και ο Ιστιοπλοϊκός Όμιλος Χανίων σας προσκαλούν στην παρουσίαση του βιβλίου
Ο ανθρωπολογικός τύπος της αποανάπτυξης – τοπικοποίησης των Γιώργου Κολέμπα και Γιάννη Μπίλλα εκδόσεις των Συναδέλφων 2013
Την Δευτέρα 03 Ιουνίου 2013 στις 9:00 μμ στο Νεώριο Μόρο,
Για το βιβλίο θα μιλήσει η ψυχίατρος Γιώργος Κοκκινάκος και οι συγγραφείς Γιώργος Κολέμπας και Γιάννης Μπίλλας .
Την εκδήλωση θα συντονίσει ο υπεύθυνος έκδοσης της «Πυξίδας της Πόλης» Ματθαίος Φραντζεσκάκης