Τα ασήμαντα

Ένα σχόλιο για τις εξαρτήσεις

Γ. Κοκκινάκος

 Αν αναλογιστεί κανείς τις αλλαγές που έχουν γίνει στην κοινωνία μας τα τελευταία 30 χρόνια θα εκπλαγεί.  Αλλαγές όχι μόνο στο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο αλλά κυρίως στο εποικοδόμημα. Οι κοινωνικές συμπεριφορές των πολιτών και το ανθρωποείδωλο που έχει διαμορφωθεί έχει αλλάξει εντελώς τον κόσμο μας. Η κοινωνία και οι προσομοιώσεις της (οικογένεια, σχολείο, γειτονιά, παρέα) δεν έχουν καμία σχέση με την παραδοσιακή κοινότητα. Οι παραδοσιακές αξίες της συλλογικότητας, της επικοινωνίας, των κοινωνικών αποθεμάτων, έχουν πια εξαφανιστεί και στη θέση τους δεν μπήκε τίποτε που να συνενώνει και να διατηρεί τον κοινωνικό ιστό. Ιδιαίτερα η οικογένεια έχει αλλάξει και ως προς την δομή της και ως προς την λειτουργία της.  Στα πλαίσια της παραδοσιακής οικογένειας γίνονταν τα πάντα. Ιατρική, εκπαίδευση , πολιτισμός λύση τεχνικών   προβλημάτων, δίκαιο, ψυχαγωγία. Η οικογένεια ήτο τόπος και τρόπος δημιουργίας, τόπος και τρόπος παραγωγής νοήματος για τα μέλη της. Την χαρακτήριζε  μια αξιοζήλευτη  αυτονομία και δύναμη αυτεξουσιότητας.

Αντίθετα σήμερα όλες αυτές οι αρμοδιότητες έχουν εκχωρηθεί στους «ειδικούς».Ο χώρος της οικογένειας κατήντησε χώρος μη δράσης. Οι ειδικοί κάνουν τα πάντα. Αντί αυτών η οικογένεια και οι άνθρωποι έχασαν την αυτονομία τους.  Ο περιπτεράς της γειτονιάς να μην ανοίξει μία μέρα αυξάνεται η εντροπία στους ανθρώπους, αυτόματα. Δεν μπορούμε να ζήσουμε πλέον χωρίς τους ειδικούς. Συνακόλουθα οι άνθρωποι εξαρτώνται ως υπάρξεις  από διάφορες καταστάσεις. Από την τεχνολογία, από τον καταναλωτισμό, υλικά αγαθά, από ουσίες κλπ. Η κοινωνία της κατανάλωσης, της ταχύτητας, της ανάπτυξης, δηλαδή το καπιταλιστικό σύστημα πριν καταστρέψει τη φύση και φανερώσει τα αδιέξοδά του, κατέστρεψε τον ψυχισμό των ανθρώπων. Κατασκευάζει ανθρώπους χωρίς  αυτονομία, χωρίς  αυτεξουσιότητα  εξαρτητικούς και εξαρτημένους. Μοναχικούς, αγχώδεις, φοβικούς και φοβισμένους, ατομιστές, αμοραλιστές, ανταγωνιστικούς, αμετροεπείς. Καταναλωτικούς και ενεργοβόρους. Πειθήνιους    ετερόνομους   και άβουλους. Γιατί σ αυτούς στηρίζεται, αναπαράγεται και διατηρείται. Επομένως οι εξαρτήσεις πριν πολιτογραφηθούν ως ψυχιατρικά  προβλήματα, είναι βαθύτατα και μόνο κοινωνικά. Βαφτίζονται επιστημονικά  μόνο με την διαμεσολαβηση της επιστήμης. Εκείνο που πρέπει να γίνει είναι αντί να καταγγέλλουμε τις ελλείψεις του κράτους, και το άδικο της κοινωνίας, πρώτα να φροντίσουμε στις προσομοιώσεις της κοινωνίας. (σχολείο γειτονιά και κυρίως οικογένεια) να διαμορφώσουμε συνθήκες   παραγωγής νοήματος, για τις ανθρώπινες υπάρξεις. Στη θέση της κενοδοξίας, της υλοφροσύνης και του εφήμερου να βάλουμε αξίες πνευματικές, ανθρωπιστικές, με ηθικό νόημα. Το πρόβλημα των εξαρτήσεων δεν θα το λύσουν οι ειδικοί παρά τις βοήθειες που δίδουν.

Το πρόβλημα των εξαρτήσεων επίσης δεν θα το λύσει η αναμονή ενός άλλου κοινωνικού μοντέλου. Αυτό είναι άλλοθι για την αδιαφορία μας σαν πολιτών, σαν γονιών, σαν δασκάλων. Το πρόβλημα των εξαρτήσεων θα λυθεί αν ο καθένας στον μικρόκοσμό του δημιουργήσει συνθήκες παραγωγής νοήματος για τους ανθρώπους. Χωρίς υλοφροσύνες, χωρίς λαγνεία για το περιττό, χωρίς ματαιοσχολίες, με  ερωτήματα  για το φθαρτό, και με εναγώνια ερωτήματα για το είναι. Το κύτταρο για μια τέτοια διεργασία    είναι η οικογένεια και δευτερευόντως  το σχολείο. Το κλειδί βρίσκεται στις διεργασίες  στο  ήθος, στο ύφος , στις στοχεύσεις, και στις  προτεραιότητες  της οικογένειας.

Στην καθημερινή πρακτική ζωή της, στις πράξεις της, στον τρόπο που συναλλάσσεται, ζει και εργάζεται, και όχι στις ιδεολογικοπολιτικές ρητορείες  και στις μεγαλοστομίες  και στην  δήθεν πάλη , για μια μελλοντική ιδεατή κοινωνία.

Έπαψε να κατασιγά τα αγωνιώδη και τα θεμελιώδη με «απορία», με σκέψη, με ιδέες, με αξίες. Νόμισε ότι δήθεν μπορεί να τα καλύψει με τα υλικά, καταναλωτικά αγαθά. Τα αποτελέσματα τα βλέπουμε γύρω μας…

Ο άνθρωπος έχασε όμως και το προνόμιο να ασκείται στην απώλεια. Έχασε έτσι την επαφή του με την πραγματική ζωή. Η οποία είναι γεμάτη με απώλειες.

Μια άσκηση στην απώλεια είναι ο ανθρώπινος βίος, ο νοηματοδοτημένος με τα βαθιά, τα αναπάντητα, τα αγωνιώδη. Η άσκηση στην ηδονή δεν μας βοηθά, αντίθετα στην δυσκολία και στον πόνο μας αφήνει μετέωρους. Και εμείς ψάχνομε την λύση, την βοήθεια, την διέξοδο σε κάτι έξω από μας…

Δεν είμαι υπέρ της ρητορικής του πόνου, αλλά η ζωή δεν αποφλοιώνεται απ’ τον πόνο όπως νομίζει ο σύγχρονος άνθρωπος.

Αυτές οι απώλειες μας οδηγούν στην κοινωνία των εξαρτήσεων, αφού χάνομε την αυτονομία μας ως υπάρξεις. Μεγαλώνουμε τα παιδιά μας σε «προστατευτική γυάλα», μην τους λείψει ότι έλειψε σε μας , αλλά τα ετοιμάζομε για να πιαστούν στο δόκανο  μιας εξαρτησιογόνου κοινωνίας. Και είναι τυφλότητα να πιστεύει κανείς ότι η μόνη εξάρτηση σήμερα είναι η εξάρτηση από τα ναρκωτικά.

Γεμάτη η κοινωνία μας είναι από εξαρτησιογόνα και από ειδικούς των εξαρτήσεων. Δεν θέλομε να τα δούμε…

 

Και δεν θέλομε να δούμε επίσης-ίσως γιατί μας γεμίζει ευχές-ότι η οικογένεια, η λειτουργία της, οι στοχεύσεις και οι ιεραρχήσεις της είναι το πεδίο όπου παίζεται το παιχνίδι της ολοκλήρωσης της προσωπικότητας.

Εκείνο που συγκροτείται στην παιδική ηλικία, φαινοτυπικά ενηλικιώνεται αργότερα. Δύσκολο-το δυσκολότερο-επάγγελμα αυτό του γονιού.

Πώς μεγαλώσαμε τα παιδιά μας, πώς αισθανόμαστε, [πώς σηματοδοτείται η αλληλοσχέση μας με το περιβάλλον και με τον Άλλο, πώς σκεπτόμαστε, αλλά κυρίως πώς φαντασιώνουμε τον άνθρωπο. Δεν υπάρχει ο ατομικός άνθρωπος που νομίζομε παρά μονάχα ο κοινωνικός άνθρωπος. Ο σημερινός άνθρωπος είναι ένας άνθρωπος υβρίδιο πολύ μακριά από την ουσία και την ύπαρξη. Καταναλωτική είναι και η πολιτική μας συμπεριφορά, αφού αναζητούμε ένα αρχηγό, ένα μεσσία, να μας βγάλει από την κρίση. Ξεχνώντας το βασικό ότι ο άνθρωπος είναι ο δημιουργός της ιστορίας του…

Ας αναστοχαστούμε λοιπόν. Θα μου πει κανείς. Τι πάει να πει να αλλάξουμε το ύφος της  και οι προτεραιότητες  της οικογένειας; Αυτά είναι θεωρίες.

Ακούστε λοιπόν: Όποιος νομίζει ότι έχει δίκιο, μην το ακούσει. Θα σας πω μόνον ένα παράδειγμα: λέει η θεωρία του διπλού δεσμού του Bateson ότι το παιδί δεν πρέπει να μεγαλώνει σε καθεστώς αντιφατικότητας, σε καθεστώς διπλών μηνυμάτων. Δηλαδή για την κάθε πράξη σήμερα να εισπράττει έπαινο και αύριο αποδοκιμασία το παιδί, ή ο ένας γονιός να λέει το ένα και ό άλλος το άλλο, ή λεκτικά να εκπέμπουμε ένα μήνυμα και εξωλεκτικά το άλλο. Αυτό είναι καταστροφικό. Διότι δεν βοηθάει το παιδί να αναπτύξει ένα λειτουργικό αλγόριθμο και να νοηματοδοτήσει τον Κόσμο. Μπαίνει έτσι σε ένα κενό νοήματος. Ακόμα περισσότερο δεν πρέπει σαν γονείς λεκτικά να λέμε το ένα και να πράττομε το άλλο. Αυτή η σχάση  μεταξύ του λέγειν και του πράττειν στην κοινωνική μας συμπεριφορά δεν βοηθάει το παιδί να οργανώσει ένα συμπαγές Κοσμοείδωλο, με τα γνωστά επακόλουθα. Κανείς δεν μπαίνει στις εξαρτήσεις  αν δεν μπει πρώτα σε κενό νοήματος. Υπάρχουν πολλές αυταπάτες σήμερα στους ανθρώπους του ύστερου καπιταλισμού ιδιαίτερα. Ότι τα υπαρξιακά χάσματα καλύπτονται δήθεν με καταναλωτικά αγαθά, ότι σημασία έχει το έχειν και το φαίνεσθαι και οχι  το είναι κλπ. Το πρόβλημα των εξαρτήσεων και η θεραπεία τους είναι κάτι που μας περιλαμβάνει όλους. Σταματώ εδώ, μην πάρω άλλο χρόνο.

Σας Ευχαριστώ

(παρέμβαση στις 1/2/2014 στο Νεώριο Μόρο σε μια συζήτηση για τις εξαρτήσεις)