06262017Δευ
ΕνημέρωσηΣαβ, 13 Μαϊ 2017 10am

Στην Αρχή του Τραγουδιού

Αμοργός , Μάνου Χατζηδάκι

Μάνου Xατζιδάκι

   ΑΜΟΡΓΟΣ

 Έργο 46 (1970 - 1987)
Καντάτα βασισμένη στο ομώνυμο ποίημα του Νίκου Γκάτσου

 Τραγουδούν: Μαρία Φαραντούρη, Tάσης Χριστογιαννόπουλος, Δώρος Δημοσθένους
Ενορχήστρωση - Αναπροσαρμογή: Νίκος Κυπουργός
Μουσική Διεύθυνση: Λουκάς Καρυτινός
Διεύθυνση χορωδίας: Αντώνης Κοντογεωργίου


            Ο θαυμασμός του Μάνου Χατζιδάκι για τον Νίκο Γκάτσο συμπυκνώνεται στη γνωστή του φράση «Τον θεωρώ τον πιο σημαντικό άνθρωπο που γνώρισα στη ζωή μου, μετά τη μητέρα μου». Επίσης είναι γνωστό ότι η «Αμοργός» είναι το μοναδικό ποιητικό έργο του Ν. Γκάτσου. Είναι επομένως λογικό και αναμενόμενο ο μεγάλος συνθέτης να ασχοληθεί με την μελοποίηση της «Αμοργού» παρά τις προφανείς δυσκολίες του υπερρεαλιστικού ποιητικού λόγου1. H μουσική σχέση του Μάνου Xατζιδάκι με την «Aμοργό» δεν θα μπορούσε να ερμηνευθεί παρά μόνο μέσω της σχέσης του με τον Nίκο Γκάτσο, σχέσης πολυετούς, βαθιάς, σχέσης ζωής. Όταν πρωτογνωρίστηκαν, ο Χατζιδάκις ήταν δεκαεπτά ετών και ο Γκάτσος εικοσιοκτώ.

            Η «Αμοργός» εκδίδεται σε 308 αντίτυπα, το 1943, μέσα στην Κατοχή, προκαλώντας δυσμενείς κριτικές και αντιδράσεις. Το μοναδικό βιβλίο του Γκάτσου, άρχισε να δέχεται θετικές κριτικές σε ελληνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο μετά το 1947, με αποτέλεσμα να καταταχθεί τελικά στην κορυφή της ελληνικής ποίησης. Ο ποιητής επηρεάζεται  από τις νεωτεριστικές τάσεις της ευρωπαϊκής ποίησης και δημιουργεί την «Αμοργό» -λέγεται ότι γράφτηκε σε μια νύχτα- το 20σέλιδο έργο που σημάδεψε τη σύγχρονη ελληνική ποίηση, θεωρούμενο ως κορυφαίο ποιητικό έργο του ελληνικού υπερρεαλισμού.

            Ο Μ. Χατζιδάκις λέει για την «Αμοργό»: «Δεν ξέρω να σας πω τι θα ήταν η ποίηση χωρίς την «Αμοργό». Πάντα πιστεύω ότι η ποίηση και η μουσική έχουνε μια αυτάρκεια και δεν περιμένουνε τα καινούργια έργα για να ξαναϋπάρξουν. Αλλά μπορώ να πω πόσο σημαντικό ποίημα είναι η «Αμοργός»: υπήρξε το πιο ολοκληρωμένο ποιητικό κείμενο στην εποχή που βγήκε, διότι καμία από τις εργασίες των άλλων σημαντικών μας ποιητών εκείνου του καιρού, που άσκησαν μεγάλη επίδραση στα ελληνικά γράμματα, δεν έδωσε με τόση πυκνότητα και τόση αρτιότητα ένα ολόκληρο ποίημα, όπως είναι η «Αμοργός» του Νίκου Γκάτσου. Οφείλω να σας πω ότι την «Αμοργό» την ανεκάλυπτα, από μία εποχή και πέρα, συνεχώς» 2.

            Παρά την μακρόχρονη σχέση του με το ποίημα και τις επανειλημμένες εξαγγελίες ολοκλήρωσης του, στην πράξη ο Xατζιδάκις αφιερώθηκε αποκλειστικά στη σύνθεσή του σε δύο μόνο συγκεκριμένες χρονικές περιόδους:
H πρώτη ήταν το καλοκαίρι του 1972 στη Nέα Yόρκη, λίγο πριν την επιστροφή του στην Eλλάδα. Στην πρώτη εκείνη μορφή του έργου προβλέπονταν αφηγηματικά μέρη ανάμεσα στα τραγούδια, με τον Aλέξη Mινωτή ως αφηγητή, και τον Δημήτρη Χορν στο ρόλο του Βυζαντινού χρονογράφου. Η δεύτερη ήταν το 1986 όταν γράφει το Πόσο πολύ σ’ αγάπησα και σχεδιάζει κάποιες μελωδίες για μερικούς από τους τελευταίους στίχους του ποιήματος: Xρόνια και χρόνια πάλεψα. Tον Mάιο και τον Iούνιο του 1987 καταπιάνεται για τελευταία φορά με το έργο. Ενδιάμεσα είχε κάνει άλλες δύο «αποτυχημένες» απόπειρες ολοκλήρωσής του. Το 1981, καλεί τον Νίκο Κυπουργό από το Παρίσι να αναλάβει την ενορχήστρωση του έργου, υπό την καθοδήγησή του, ώστε εκείνος να αφοσιωθεί αποκλειστικά στην ολοκλήρωση της μελοποίησης, εν όψει της επικείμενης εκτέλεσης του έργου στα πλαίσια του Mουσικού Aυγούστου στο Hράκλειο Κρήτης. Τελικά, υπό την πίεση του χρόνου, στην Kρήτη αρκέστηκε να παρουσιάσει έξι από τα τραγούδια που ήδη είχε συνθέσει στην Aμερική, για φωνή και πιάνο. Tο 1987 προαναγγέλλει εκ νέου το έργο και αναθέτει και πάλι στον Νίκο Κυπουργό την ενορχήστρωση. H παρουσίαση όμως του έργου αναβάλλεται για μία ακόμα φορά.

            Πέρασαν πολλά χρόνια μέχρι τελικά να φτάσουμε στο καλοκαίρι του 2003, όταν, στις 26 Ιουνίου, η «Αμοργός» παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο Ηρώδειο. Η αναπροσαρμογή και ενορχήστρωση γίνεται από τον Ν. Κυπουργό. Η διεύθυνση της ορχήστρας είναι του Λουκά Καρυτινού. Σε δίσκο η «Αμοργός» θα κυκλοφορήσει – έστω και ημιτελής -  δύο χρόνια αργότερα, το Δεκέμβριο του 2005, σε μια εξαιρετικά καλαίσθητη και προσεγμένη έκδοση από τον «Σείριο». Η επιμέλεια είναι του Γιώργου Χατζιδάκι – Θεοφανόπουλου, ο οποίος λέει: «Ο Μάνος Χατζιδάκις πίστευε ότι η αληθινή ποίηση δεν χρειάζεται μελοποίηση. Έχει τη δική της μουσική. Από την άλλη, όμως, η "Αμοργός" ήταν γι' αυτόν μια πρόκληση. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο κινήθηκε σε όλη του τη ζωή. Αν θεωρήσουμε ότι η "Αμοργός" είναι η Ιθάκη του Μάνου Χατζιδάκι, τότε μπορούμε να πούμε ότι ο Μάνος Χατζιδάκις επιστρέφει στο σπίτι του»3.

            Η πολύ καλή δίγλωσση έκδοση της «Αμοργού» περιλαμβάνει το κείμενο του Μ. Χατζιδάκι για τον Ν. Γκάτσο με τίτλο «Ενας πολύ αυστηρός φίλος» (επεξεργασία παλιότερης συνέντευξής του για το βιβλίο «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι»), ένα αναλυτικό τρισέλιδο  κείμενο του Ν. Κυπουργού στο οποίο παρουσιάζει την πολυτάραχη ιστορία της μελοποίησης του έργου, καθώς και πολλά από τα ποιήματα της «Αμοργού» που μελοποιούνται από τον Μ. Χατζιδάκι.

 

 

Σημειώσεις :

 

1. Μ. Χατζιδάκις, από το  εισαγωγικό κείμενο στο cd Αμοργός: Ο Χατζιδάκις θεωρούσε ότι  «η AΜΟΡΓΟΣ δεν είναι ένα υπερρεαλιστικό ποίημα, είναι ένα ελληνικό ποίημα, με χρήση κάποιων υπερρεαλιστικών στοιχείων, τα οποία όμως υπάρχουν στην ίδια την ελληνική παράδοση».

 

2.  Μ. Χατζιδάκις, ¨«Ένας πολύ αυστηρός φίλος», από μια συνομιλία του Μάνου Χατζιδάκι με τον Αντώνη Φωστιέρη και τον Θανάση Νιάρχο για το τεύχος Νο. 52 του περιοδικού η λέξη (Φεβρουάριος 1986).

 

3. Γιώργος Χατζιδάκις – Θεοφανόπουλος, από την παρουσίαση του δίσκου  «Αμοργός», Δεκέμβριος 2005.